روانکاوی فوتومنتاژ با صمد قربانزاده

پریسا فهامی/دبیر بخش گفت و گوی سایت کانون

***از دغدغه هایتان برای خلق اثر هنری بگویید ؟
ده سال است که این کار را انجام می دهم از همان ابتدا دغدغه های شخصی داشتم. چیزهایی که در زندگی شخصی افراد می تواند اتفاق افتد که برخی از آن ها ریشه در دوران زندگی آدم ها دارند و چیزهایی که کم کم در طول زندگی و بزرگ شدن با آنها آشنا می شوید و می توانید از آنها برای ایده هایتان استفاده کنید. اما این دغدغه ها از چهار پنج سال پیش و آشنایی من با مباحث روانکاوی جنبه جدی تری را به خود گرفت . طوریکه با مطالعه در این شاخه و مخصوصا آثار “فروید” ، بیشتر در دنیای شخصی خودم فرو رفته و سعی در کنکاش اتفاقات و خاطرات رخ داده کردم, شاید این قسمت از دنیای شخصی هر فرد را که منبعی از خاطرات , اتفاقات , تجربه ها, سرکوب ها و چیزهای ارضا نشده ای است که به قول فروید نام “ناخودآگاه” به آن داد , ناخودآگاهی که می توان از دیدگاه همین روانکاو آن را ناظری قوی بر اعمال و رفتارمان دانست. یا به تعریفی دیگر همین اعمال و اتفاقات ارضا نشده در ناخوداگاهمان می توانند در هر لحظه و به هر شکلی خود را به سطح رسانده تا بتوانند آزاد شوند. در همین راستا فتومونتاژ به علت بار نمادینی که دارد یعنی نشانه ها در آن بر اساس قرارداد چیده می شوند , مسیر راحتی را برای بیرون ریختن و تصعید اتفاقات و خاطرات شخصی منجمد شده در بخش ناخودآگاهم ایجاد می نماید. به نوعی دیگر این شاخه عکاسی به علت چند مرحله ای بودن , یعنی از زمان تشکیل ایده تا عکاسی و در نهایت اجرا , فرصت زیادی در اختیار فرد قرار می دهد تا هر چه بهتر و بیشتر در ناخوداگاه شخصی خود کنکاش نماید.البته باز این یک نظر کاملا شخصی است و شاید خیلی ها بگویند که عکاسی مستند و یا لحظه ای قابلیت بیشتری برای بیرون ریختن موضوعات ناخوداگاه باشد.
***از زمان عکاسی خودتان هم بگویید؟
خیلی عکاسی می کنم ولی خوب تا آن ایده بخواهد به ذهنم بیاد شاید سالی یک بار اتفاق بیفتد. نمی توانم توضیح بدهم ولی باید حس و حالش باشد و آن ظرف که پر می شود و مجبورید بریزید بیرون.
*** نقش مخاطب را چگونه ارزیابی می کنید؟
در درجه اول خودم را مد نظر قرار می دهم و بعد مخاطب را. البته این به معنی بی احترامی به مخاطب نیست چون اعتقاد دارم کار هنری با مخاطب خود به ارزش و احترام می رسد.ولی اینکه در درجه اول خودم را مبنی قرار می دهم به علت این است که با این کار به نوعی تصعید و یا پالایش در درون خودم می رسم. یعنی این کار برایم همچون مسیری آرام بخش می ماند. خیلی ها در این چند وقت گفتند که کارهات خیلی تلخ هستند و خیلی هم هم از این کارها لذت می برند و هر دوی این گروه برای من قابل احترامند. اما چیزی باز برایم مهم است که همواره سعی می کنم در کارهایم به نحوی آن را بکار ببندم رسیدن به نوعی “ضربه اولیه” در کارهاست. ضربه ای که در نگاه اول بتواند مخاطب را درگیر خودش کرده و در نهایت اجازه دهد تا او برداشت خودش را از اثر بردارد. شاید به نوعی چیزی که گفتم شبیه به “کاتارسیس” باشد. به نوعی ضربه همراه با ترسی که موجب تصعید و پالایش در مخاطب گردد.
***نقش ایده پردازی در فوتومنتاژ را تا چه حد موثر می دانید؟
به نظر من در این شاخه عکاسی همه چیز از تفکر و ایده اولیه شکل می گیرد. البته ایده پردازی موضوع راحتی نیست , و نیاز به مطالعه , تحقیق و چیزهای بیشماری دارد. البته در این زمینه می توان به کتاب ها مفیدی همچون کتاب “تخیل فعال” اثر “یونگ” را مثال زد که در آن چندین روش از جمله کنکاش در ناخودآگاه , شخصیت پردازی , پیدا کردن مکانی نمادین و تلفیق این عناصر در کنار هم اشاره کرده است , که به نظرم می تواند راهگشای مناسبی برای این موضوع باشد. البته بحث در مورد ناخودآگاه یونگی و فرویدی بحث مفصلی است که در این مصاحبه نمی توان به دقت بدان پرداخت . اما اگر بخواهم این موضوع را با یک مثال در کارهای خودم توضیح دهم , می توانم مجموعه “موقعیت منجمد” را مبنا قرار دهم که در سال 94 در گالری محسن به روی دیوار رفت. در این پروژه که ایده اصلی آن را دودی تشکیل می داد که در بک گراند تصاویر بدون اینکه منبع آنها مشخص باشند در حال گرفتن آسمان هستند. این دود از ابتدا از یک ایده “یونگی” یا همان ناخودآگاه جمعی شروع شد که بخش مهمی از آن به دوران باستان و اسطوره ها باز می گشتند ولی در نهایت تبدیل به یک زخمی شد که در زندگی شخصی آن را تجربه کرده بودم. اما همین ایده در نهایت با روش تخیل فعال یونگی که دربالا اشاره کردم پرداخته شد.
***در صحبت هایتان اشاره ای داشتید به اهمیت ادبیات در فوتومنتاژ، منظورشما از ادبیات چیست ؟
در کنار بحث روانکاوی یکی از تاثیرهایی که گرفتم از ادبیات و بحث رمان بود . در حالی که برای کنکور آماده می شدم دوسال فقط رمان خواندم. رمان هایی می خواندم که درگیری ذهنی ایجاد کند مثل کافکا درکرانه از موراکامی , ابوتراب خسروی , هوشنگ گلشیری و..دنبال رمان هایی بودم که بتوانم تصویر سازی و داستان پردازی را یاد بگیرم. اولین پروژه ی جدی که بستم بعد خواندن رمان های بیشماری بود که در زول یک سال مداوم خوانده بودم . این قضیه به من اجازه داد فریم را تبدیل کنم به دو فریم و بتوانم به صورت مجموعه داستان بگویم . در سته به هر حال هر عکس فتومونتاز به تنهایی داستان گوست , ولی سختی کار و ارزش بیشتر آن اینجاست که بتوانیم آن تک فریم را تبدیل به یک مجموعه چند فریمی بکنیم.
***و شعر هم می تواند نقش داشته باشد؟
شعر که بحث اش یک چیز دیگه است اما رمان خواندن آدم را داستان گو می کند.
***و این رمان خواندن لذت مطالعه را هم به همراه دارد و به دید عکاسانه کمک می کند؟
شاید بیشتر از اینکه عکس بگیرم ، می خوانم . یعنی اگر مطالعه نباشد چیزی پشت این همه عکس و نمایشگاه نیست .
البته هر مطالعه ای هم نه ، یک دوره ای فلسفه و جامعه شناسی
می خواندم ولی بعدا فهمیدم چیزی که بدرد کار من می خورد مباحث روانکاوی است آنجا بهتر می توانم خودم را پیدا کنم . بحث من این است که یک کسی باید اول خودش را بشناسد و بداند در چه فیلدی مطالعه کند ، وقتش را هدر ندهد و از این شاخه به آن شاخه نپرد.
***با توجه به اینکه بیشتر کارهای شما به صورت سیاه و سفید ارایه می شوند، از حساسیت خود برای استفاده از رنگ ها بگویید؟
دو تا بحث می شود کرد یکی آشنایی من با عکاس های معاصر دنیا که واقعا اگر کسی بخواهد انگ معاصریت به کارهایش بزند ، و از لحاظ حداقل بصری ادعای معاصریت بکند ، باید توانایی عکاسی از رنگ ها را داشته باشد. به هر حال در زمینه فتومونتاژ افراد زیادی بودند که توانستند به روش سیاه و سفید کارهای بسیار ارزشمندی را تولید کنند . از این افراد می توان به کاره ژیلبرت گارسین , میشا گوردن, جری لوزمن و… اشاره کرد که اوج کارهایشان در دهه هشتاد و نهایتا نود می باشد . درسته که سیاه سفید یک پله ورای واقعیت را نشانمان می دهد و این دقیقا همان چیزی است که فتومونتاز می خواهد اما به هر حال رنگ و مخصوصا رنگ هایی که بر اساس دیدگاه شخصی هر فردی ایجاد شوند می تواند حرف های معاصرتری را بیان کنند . من خودم چندین سال سیاه و سفید کار می کردم اما تو این دو سال اخیر یکی به همین علتی که گفتم و دیگری به خاطر تکراری شدن فضاهام سعی کردم به سراغ رنگ ها بروم . ولی باز من رنگی که در این دوسال آوردم در کارهایم هیچ موقع رنگ های شاد نبود و رنگ ها بیشتر کدر هستند. البته رنگ هایی که من در کارهایم استفاده می کنم رنگ های سرد و مرده ای هستند که آنها هم باز گرفته شده از دنیای شخصی خودم می باشند. ولی در کل و از لحاظ فنی مونتاز به روش رنگی بسیار سخت تر و پیچیده تر از مونتاژ به روش سیاه و سفید می باشد.
*** از ایده تا اجرا چه مسیری را طی می کنید؟
پروژه هایی بوده که چند ماه رویان وقت گذاشتم . قبلش ایده را پیدا کردم رفتم مطالعه کردم و در نهایت بحث عکاسی و مباحث تکنیکی. یک سری کارها هم بودند که کاملا اتفاقی شکل گرفتند و می گیرند , مثلا می روم جایی عکاسی می کنم بعد براساس آن فضا ، ایده به ذهنم می آید و یک سری چیز ها اضافه می کنم . ولی علمی تر یا حرفه ای تر این است که براساس طرح یا نظریه ای , ایده شکل ‘گرفته بعد مراحل تحقیق و شخصیت پردازی ,عکاسی ,مراحل تکنیکی صورت بگیرد.
***پیشنهاد شما به هنرجوهای فوتومنتاژچیست؟
هم ایده یابی , پروراندن آن و هم تکنیک باید در کنار هم پیش بروند . به نظر من هر فردی که بخواهد در این مسیر گام بردارد باید در کنار مطالعه های بینا رشته ای که درباره بعضی از آن صحبت کردم , از لحاظ تکنیکی و شناخت نرمافزارهای مختلف هم مطاله داشته باشد. در کنار این مباحث دیدن آثار هنری در تاریخ هنر و عکاسی می تواند کمک موثری در پیشبرد این هدف کند . برای مثال برای من خیلی اتفاق می افتد که فرضا یک عکسی را می بینم و بعد از چند وقت بدون اینکه خودم متوجه آن شوم بصورت ناخودآگاه از همان المان ها و یا شبیه آن المان هایی استفاده می کنم که در آن تصویر دیده بودم. در کل به نظرم من مطالعه در کنار کار عملی بهترین روش برای پیشرفت می باشد.
**از برنامه های خود در آینده بگویید؟
فعلا که در این دو سال اخیر درگیر کارهای دانشگاه هستم . تقریبا از سال 84 حدود یازده سال است که با فوتومنتاژ آشنا شدم و از آن زمان به شدت در این زمینه فعال بودم. اما با ورودم به دانشگاه و رشته عکاسی در مقطع کارشناسی ارشد , خیال دارم تا بتوانم رابطه ای صحیح و علمی را میان فتومونتاژ و مباحث روانکاوی برقرار کنم. برای همین و به احتمال زیاد سعی خواهم کرد تا موضوع پایان نامه ام در همین زمینه و به بررسی مباحث روانکاوی در آثار فوتومنتاژ باشد. بحث ناخودآگاه , بحث خیال و مباحثی از این دست که می توان در صورت بهتر بررسی شدن در قالب یک کتاب هم ارائه و چاپ گرند.

نویسنده : تیم تحریریه
بدون ديگاه

پیام بگذارید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.